Poszkodowani beneficjenci „Czystego Powietrza” mogą odzyskać wstrzymane lub obniżone dotacje – przełomowy wyrok Sądu Rejonowego w Olsztynie

Program „Czyste Powietrze” od lat budzi ogromne emocje. Z jednej strony to szansa na realną termomodernizację domu, z drugiej – źródło frustracji dla tysięcy beneficjentów, którzy po realizacji inwestycji spotykają się z wezwaniami do wyjaśnień, odmową wypłaty lub znacznym obniżeniem dotacji przez Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW).

Wiele spraw zaczyna się od wezwań do złożenia szczegółowych wyjaśnień poniesionych wydatków (np. na stolarkę okienną, drzwiową, ocieplenie czy instalacje). Wyjaśnienia często nie są brane pod uwagę, a dla umów zawartych w poprzednich naborach (gdzie nie obowiązywały stawki jednostkowe) Fundusze próbują stosować nowe zasady, obniżając kwotę dofinansowania. To budzi poważne wątpliwości prawne – prawo nie działa wstecz.

Teraz pojawiła się realna nadzieja. W maju 2026 roku Sąd Rejonowy w Olsztynie wydał wyrok, który może zmienić sytuację wielu poszkodowanych.

O co chodziło w sprawie z Olsztyna?

Sąd nakazał WFOŚiGW wypłatę 40 tys. zł dotacji wraz z odsetkami i zwrotem kosztów procesu. Spór dotyczył kosztów wymiany drzwi, które Fundusz uznał za „nierynkowe”. Mimo wcześniejszego przyznania dofinansowania, Fundusz wstrzymywał wypłatę. Sąd odrzucił argumenty Funduszu jako gołosłowne i naruszające podstawowe zasady prawa cywilnego.

Praktyka wezwań i obniżania dotacji – szerszy problem

W ostatnim czasie wiele Wojewódzkich Funduszy (m.in. w Białymstoku) masowo wysyła wezwania do beneficjentów z żądaniem szczegółowych kosztorysów, specyfikacji materiałów i usług oraz pisemnych wyjaśnień wyboru wykonawcy i poniesionych kosztów.

Beneficjenci wskazują, że:

• Wyjaśnienia składane w odpowiedzi na wezwania często nie są uwzględniane.
• Dla starych umów (zawartych zanim wprowadzono stawki jednostkowe) stosowane są nowe, bardziej rygorystyczne zasady, co prowadzi do obniżenia kwoty dotacji.
• Umowy z poprzednich naborów nie zawierały szczegółowych limitów cenowych ani obowiązku stosowania stawek jednostkowych – stosowanie ich wstecznie jest wątpliwe prawnie (zasada nieretroakcji prawa).

Fundusze powołują się m.in. na art. 44 ust. 3 Ustawy o finansach publicznych (zasada celowości i oszczędności wydatków) oraz unijne rozporządzenia. Jednak beneficjenci mają prawo bronić racjonalności swoich decyzji – nie musieli wybierać najtańszych rozwiązań, mogli kierować się jakością, doświadczeniem wykonawcy, gwarancją, estetyką czy opiniami innych.

Dlaczego wyrok z Olsztyna jest przełomowy?

• Potwierdza możliwość dochodzenia roszczeń na drodze cywilnej.
• Pokazuje, że Fundusz nie może arbitralnie odmawiać wypłaty po wcześniejszym przyznaniu dotacji.
• Wyrok może utorować drogę lawinie pozwów.

Wyrok nie jest prawomocny, ale stanowi silny precedens.

Co robić, gdy dostaniesz wezwanie lub odmowę?

1. Nie panikuj — przygotuj spokojną, merytoryczną odpowiedź z dokumentami (kosztorys, faktury, wyjaśnienie wyboru wykonawcy).
2. Odwołaj się do faktów — podkreśl, że realizacja była zgodna z umową i przepisami obowiązującymi w momencie jej zawarcia.
3. Argumentuj brak retroakcji — nowe stawki jednostkowe nie powinny stosować się do starych umów.
4. Rozważ drogę sądową — zwłaszcza po wyczerpaniu możliwości administracyjnych lub w razie obniżenia/zastrzymania dotacji.
5. Skonsultuj z prawnikiem specjalizującym się w dotacjach.

Podsumowanie

Wyrok z Olsztyna to ważny sygnał dla wszystkich beneficjentów „Czystego Powietrza” – nie jesteście bezbronni wobec biurokracji. Jeśli Twoje wyjaśnienia zostały zignorowane, a dotacja obniżona na podstawie nowych zasad stosowanych wstecz, masz mocne podstawy do walki o należne środki.